|
||
| BİYOÇEŞİTLİLİK NEDİR? Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, türlerin, ekosistemlerin ve ekolojik olayların oluşturduğu bir bütündür. Başka bir deyişle biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, bu genleri taşıyan türlerin, bu türleri barındıran ekosistemlerin ve bunları birbirine bağlayan olayların (süreçlerin) tamamını kapsar. Bu durumda bir ekosistemdeki biyoçeşitlilik, dört ana bölümden oluşmaktadır: 1) Genetik çeşitlilik, 2) Tür çeşitliliği, 3) Ekosistem çeşitliliği, 4) Ekolojik olaylar (prosesler) çeşitliliği. Birçok kişi, biyolojik çeşitlilik deyince yalnızca tür çeşitliliğini anlamaktadır. Oysa biyoçeşitliliğin boyutları içinde, türleri içinde barındıran ekosistem çeşitliliği ile, türlerin içinde yer alan genetik çeşitlilik de vardır. Ayrıca, bunların kendileri ve birbirleri arasındaki sonsuz çeşitteki ekolojik olaylar dizisi, biyoçeşitliliğin gözle görünmeyen, fakat sistem açısından çok önemli olan “işlevsel boyutunu” meydana getirmektedir. Sadece tür çeşitliliğini dikkate alan ve bu yüzden sınırlı bir kapsama indirgenmiş olan biyoçeşitlilik kavramı, canlı kaynakların sürdürülebilirlik ilkesi açısından eksik bir kavram olur. Örneğin bir botanik bahçesini ya da bir hayvanat bahçesini insan eliyle yapılmış ve her biri kendi içinde binlerce türü barındırabilen birer yapay ekosistem olarak düşünebiliriz. Eğer, bir ekosistemde yaşayan canlıların kendi aralarında ve ayrıca canlılar ile cansızlar arasında, durmadan süregelen çeşitli doğal etkileşimler yoksa, oradaki canlıların nesli, bir kaç kuşak içinde yok olmaya mahkumdur. Nitekim, botanik ya da hayvanat bahçelerindeki birlerce tür, tek bir türe, yani onlara bakan insan türüne bağımlıdır. Bu türler, insan türünün bakımına bağlı olarak orada, ancak bireysel yaşamlarını sürdürebilmektedir. Ayrıca, eğer bir tür içinde genetik çeşitlilik yoksa, o tür bir kaç nesil içinde yok olacaktır. Bir tür içindeki genlerin çeşitliliği, özellikle omurgalı hayvanlarda ve çiçekli bitkilerde o türün neslinin sürdürülebilmesi açısından, biyolojik çeşitliliğin kaçınılmaz bir parçası olmaktadır. Sistem Nedir? Biyoçeşitliliğin parçalarından biri olan ekosistem çeşitliliğine geçmeden önce, sistem kavramını kısaca görelim. Aslında bu kavram, bize hiç de yabancı değildir. İlkokul çağlarından beri, sindirim sistemi, dolaşım sistemi, boşaltım sistemi gibi, vücudumuzda yer alan değişik sistemler hakkında, değişik boyutlarda bilgi ediniriz. Günlük yaşamımızda “Sistem çalışmıyor!”, “Sistem durdu!”, “Sistemin parçaları aşınmış!” gibi deyimleri sık sık kullanırız. Bir makinenin, bir fabrikanın, ya da toplumdaki düzenin iyi işleyip işlemediği hakkında, değerlendirmeler yaparken “Sistem iyi!” ya da “Sistem bozuk” gibi sözcükler kullanırız. Öyleyse, nedir bu sistem denilen şey? Sistem, birbirine bağımlı değişik parçalardan oluşan, parçaları arasında bir eşgüdüm ve işbirliği bulunan, bu işbirliğinde her parçanın belirli bir işlevi olan ve belirli bir görevi yerine getiren bir bütündür. Bir sistemin parçaları arasında, uzun süreli etkileşimlere, deneyimlere ve evrimleşmeye dayalı, vazgeçilmez bir düzen ve uyum vardır. Sistemin işlemesi için, sistemdeki parçaların katkı dereceleri farklı olabilir. Fakat uzun süreli evrimleşmeye bağlı olarak, her parçanın, sistemin etkin ve düzgün çalışabilmesi için belirli bir görevi ve işlevi bulunur. Sistemin parçaları, kendilerine düşen görevleri her zaman aynı anda değil de, farklı zamanlarda ve farklı koşullarda yerine getirebilirler. Örneğin, arabanızın krikosu, sadece arabanızın lastiği patladığı zaman kullanılır. Ama, hedefinize doğru yüzlerce km. yol alırken, sistem içinde onun hiç bir görevi olmadığını düşünebilirsiniz. İnsan vücudundaki bağışıklık sistemi, hastalık yapabilen mikroplar saldırdığı zaman devreye girer; daha önce hiç bir işlev yapmazken, o özel durumda, belki de hayatınızı kurtaran bir işlevi yerine getirirler. Tarım ekosistemindeki yılanların, tarla ve çalılıklarda ne derece önemli bir görev yaptıklarını, tarla farelerinin istilası oluncaya kadar göremezsiniz. Sistemin parçalarından herhangi biri bozulursa, ya da sistem dışına çıkarılırsa, sistem verimli çalışamaz. Çok geçmeden sistem bozulur ve durur. Sistemin bütünü durunca, geri kalan sağlam parçalar kendi başlarına sistemi çalıştıramazlar. Sistem, yok olmaya mahkumdur. Örneğin, sindirim sisteminizde pankreasın salgıladığı insülin hormonu ayarlanamazsa, önce şeker hastalığına yakalanırsınız. Onun sonucunda, diğer organlarınız ne kadar sağlam olursa olsun, vücut değişik işlevsel bozukluklar sergiler. Arabanızın buji başlığını yerinden çıkarıp başka bir yere takarsanız, sistem çalışmaz. Bu temel kurallar, her düzeydeki sistem için geçerlidir. Ayrıca bu kurallar, bir sistemin içindeki her alt sistem ya da her parça için de geçerlidir. Bozulan ekosistemlerin bir parçası olan insan türü, bu temel kurallardan muaf değildir. |
||
|
||
| BİYOÇEŞİTLİLİĞİN BİLEŞENLERİ 1. Ekosistem Çeşitliliği Ekosistem, kısaca doğa parçası demektir. Parçanın sınırları amaca göre değişebilir. Örneğin, yerküresi gezegeninin bütünü bir ekosistem olarak ele alınabildiği gibi, onun bir kıtası, bir kıtadaki bir bölge, bir bölgedeki akarsu havzası, bir denizin herhangi bir kesiti, bir kent, bir köy, bir çiftlik, bir havuz, hatta bir evin içindeki küçük bir akvaryum da birer ekosistem olarak ele alınabilir. Bunların bir bölümü oldukça doğal, bir bölümü de insan etmeni tarafından değişik derecelerde değiştirilmiş yapay ekosistemlerdir Ekosistemler, ister tüm yerküresi kadar büyük, isterse bir akvaryum kadar küçük olsun, adı üstünde, bir sistemdir. Her ekosistem, yukarda açıklandığı gibi bir sistem özelliği gösterir. Her sistemde olduğu gibi, ekosistemin de belirli parçaları vardır. Bu parçaların bir bölümü canlı, diğer bir bölümü de cansız varlıklardır. Canlıların da bir bölümü üretici, bir bölümü tüketicidir. Mantarlar hariç, bitki türleri genel olarak üreticidir. Hayvan türleri ekosistemin tüketici parçalarıdır. Mikroorganizmalar ise, ekosistemde boylarından büyük işler yaparlar. Onlar, ayrıştırıcıdır. Bitki ve hayvan atık ve artıklarını ayrıştırarak, ekosisteme geri kazandırırlar. Atık ve artık maddeleri, ekosistemde, üreticiler tarafından tekrar kullanılabilecek hale getirirler. Ayrıştırıcılar olmasaydı, bir hesaba göre tüm yeryüzü 100 m kalınlığında bir çöp tabakasıyla kaplı olurdu. 1.1. Ekosistem Çeşitliliği Nasıl Ortaya Çıkar? Ekosistem çeşitliliği biyoçeşitliliğin birinci öğesidir. Ekosistem çeşitliliği, ilgili ekosistemi oluşturan çeşitli parçaların, yer ve zaman içinde gösterdikleri değişimlere bağlı olarak, onların bir fonksiyonu şeklinde ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle, yeryüzü üzerinde değişik ekosistem tipleri vardır. Yine bu etkenlere bağlı olarak, bir ekosistem içinde farklı habitat çeşitliliği görülür. Örneğin, yükseltinin düşük ve iklimin yağışlı olduğu bölgelerde deniz, göl veya akarsu gibi sulak ekosistemler hakimdir. Uygun iklim ve uygun toprak koşullarının egemen olduğu ortamlarda orman ekosistemlerini görürsünüz. Ormanlarla kaplı olan sağlıklı bir ekosistem, bitki örtüsü tahrip edildiği taktirde oradaki toprakların erozyon yoluyla kaybolması ile, zaman içinde önce bozkır, sonra da çöl ekosistemi haline dönüşebilir. Yağışın, suyun ve üretici konumundaki bitki örtüsünün yeterli ölçüde bulunmadığı ortamlarda çöl ekosistemi egemen olur. Yeryüzü ekosistemleri içinde en çeşitli, en dengeli, en düzenli, en istikrarlı ve en sağlıklı ekosistemler orman ekosistemleridir. Orman ekosistemleri kendi kendine yeterli ve bağımsız ekosistemlerdir. Orada yaşayan üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar arasında bir denge vardır. Kent ekosistemleri ise, tek bir türün, yani insan türünün, çevresindeki doğal ve yarı doğal haldeki başka ekosistemlere bağımlı olarak yaşayabileceği şekilde düzenlenmişlerdir. Bu açıdan bakınca kentler, yeryüzü üzerindeki en istikrarsız ekosistemlerdir. Nitekim, kent ekosistemine olan girdi ve çıktıların yolu kapatılırsa, ya da kentler savaşlarda olduğu gibi kuşatılırsa, tamamen dışarıdaki başka ekosistemlere bağımlı olan bu ekosistemler, kısa zamanda çökecek ve düşecektir. 1.2. Ekosistemin Görevi Nedir? Her sistem belirli bir görevi yerine getirir demiştik. Bir TV aletinin görevi, görüntüleri yansıtmak; bir arabanın görevi insanları belirli uzaklıklara taşımak; bir solunum sisteminin görevi vücuttaki hava alış-verişini sağlamak olduğuna göre, acaba bir ekosistemin görevi nedir? Ekosistemin ana görevi, o sistemde doğal olarak yaşayan canlı türlerinin nesillerinin sürdürülmesidir. Belirli bir ekosistemin içinde, o sistemin özelliklerine bağlı olarak, belirli canlı türleri yaşar. Bu nedenle, Sibirya’da başka, Arabistan’da başka türler bulunur. Tuz gölünde başka, Beyşehir gölünde başka canlı türleri vardır. Bir ekosistemin görevi, kendi içindeki çeşitliliği devam ettirmek ve oradaki türlerin nesillerinin sürdürülmesini sağlamaktır. Ancak, son 50 yılda insan nüfusunun büyük bir hızla artması ve eknolojinin hızla gelişmesi, bir çok ekosistemin doğal yapısının hızla değişmesine yol açmıştır. Ekosistemin doğal canlı ve cansız ögelerinin değişmesi ve bozulması (toprak erozyonu, bitki örtüsünün kaldırılması, su kaynaklarının azalması, yok edilmesi vb.) ekosistemin görevini yerine getiremez hale gelmesine yol açmıştır. Ekosistemin doğal dengesinin bozulması söz konusu ekosistemlerde pek çok canlı türünün yok olmasına neden olmuş ve olmaktadır. Bir hesaba göre, yeryüzü ekosisteminde günde 150 türün nesli tükenmektedir. Nesli tükenebilecek türler arasında ne yazık ki insan türü de bulunmaktadır. İnsan türü zekasını, aletlerini ve teknolojisini olumlu yönlerde kullanırsa, kendi neslinin tükenme süresini geciktirmede katkı sağlayabilir. 1. 3. Ekolojik Denge Nedir? Ekosistemin parçaları (ister bir bitki türü, ister iklim, isterse toprak olsun) on binlerce ve hatta milyonlarca yıllık bir zaman süreci içinde evrimleşerek ortaya çıkmışlardır. Uzun zaman içindeki bu evrimleşmeye bağlı olarak canlı ve cansız parçalar arasında dengeli bir düzen ve çok ince ayarlanmış bir uyum vardır. Her bir parça birbirleriyle, değişik derecelerde ilişkilidir. Ekosistemin sağlıklı işlemesi için, sistem içinde her bir parçanın ayrı bir işlevi ve görevi vardır. Parçalar bu görevlerini farklı zamanlarda ve farklı koşullarda yerine getirebilirler. Ekosistemin parçalarından herhangi biri bozulursa veya o parça sistemden çıkarılırsa, ekosistem verimli çalışamaz zamanla bozulur ve önceki görevini yapamaz hale gelir. Örnek olarak Şekil 5’e bakınız. Nijerya’daki bir bölgede, mısır tarlalarına zarar veriyor diye gergedanları, sürek avı ile ortadan kaldırdılar. Bunun sonucunda birkaç yıl arka arkaya tarlalarda bol mısır oldu. Ancak akarsu ve göllerde balık nesli birden bire tükendi. |
||
|
||
| Tür Çeşitliliği “Tür çeşitliliği”, biyoçeşitliliğin ikinci öğesidir (Şekil 1). Türler, on bin, yüz bin hatta milyonlarca yıllık bir evrimsel geçmişe bağlı olarak ortaya çıkarlar. Her türün kendi grubuna ait genleri vardır. Türün bireyleri, bu genlerin kontrolü altında, belirli ortak dış özellikler, iç özellikler ve davranış özellikleri sergilerler. Her tür, birçok iç ve dış özellikleriyle ve bazı davranışlarıyla diğer türlerden ayrılır. Örneğin, insan türünü (Homo sapiens), diğer türlerden ayıran en önemli özellik, insanın gelişmiş beyin özellikleri ve buna paralel olarak düşünme ve çözüm üretme yetenekleridir. Köpek türünü (Canis familiaris), kurt (Canis lupus) türünden ayıran en belirgin özellik, köpeğin kendisini besleyen insana karşı daha dost ve sadık davranışlarıdır. Her türün kendine has, ortak bir gen havuzu vardır. Türler, sahip oldukları bu genetik mirası, ancak kendi grubuna ait birey üyeleriyle, kuşaktan kuşağa aktaracak şekilde paylaşırlar. Evrimsel köken olarak birbirlerine yakın türler arasında da, nadiren belirli ölçüde gen alışverişi olabilir. Çünkü, iki farklı tür, evrimsel olarak birbirine ne kadar yakınsa, ortak genleri o kadar fazla olur. Aynı şekilde iki birey, ne kadar yakın akraba ise, ortak genleri de o kadar çoktur. Eğer iki birey, tek bir yumurtadan gelişmiş ikizler ise, taşıdıkları genlerin benzerlik oranı yüzde yüzdür. Bu bakımdan tek yumurta ikizleri, kalıtsal olan bütün özellikleri bakımından tıpatıp birbirlerine benzerler. Bireylerin ve türlerin birbirlerine olan akrabalık dereceleri uzaklaştıkça, genetik benzerlikleri azalır. Genetik benzerlikleri azaldıkça da, birçok özellikleri bakımından birbirlerinden farklı olurlar. Yeryüzü Ekosisteminde Kaç Adet Tür Vardır? Yeryüzü ekosistemi üzerinde yaşayan ve tanımı yapılabilmiş tür sayısı yaklaşık 1.6 milyon kadardır. Toplam tür sayısı kesin olarak bilinmemektedir. Bazı araştırıcılar tüm yeryüzünde yaklaşık on milyon kadar, bazıları da yüz milyon kadar farklı canlı türü bulunduğunu tahmin etmektedirler. Yeryüzündeki mevcut türler arasında tür sayısı bakımından en büyük grup böcekler, en küçük grup da omurgalılar grubudur. Burada, dikkate değer bir konu şudur: Virüsler, bakteriler ve böcekler, biyotik potansiyeli en yüksek olan gruplardır. Bir çok bakteri ve böcek türü, bu özellikleriyle, çevredeki hızlı değişime paralel olarak, kuşaktan kuşağa hızlı uyum esnekliği gösterebilmekte; böylece hızla evrimleşerek yeni ırklar ve türler oluşabilmektedir. Pestisitlere her yıl yeni direnç göstererek ortaya çıkan bakteriler ve böcekler, evrimleşmenin, kısa süre içinde görülebilen kanıtlarıdır. Omurgalılar ise üreme potansiyeli en düşük olan türler arasındadır. Çevredeki ani ekosistem ve habitat değişmelerine en duyarlı türler, omurgalı grubundaki türlerdir. Düşük üreme potansiyeline paralel olarak uyum esneklikleri de düşük olduğundan, bugün nesli tükenen türler arasında, omurgalılar ön sırada yer almaktadır. Balıklar, sürüngenler, kuşlar ve memeliler, nesilleri gittikçe azalan bu grup içindedir. İnsan türü de, omurgalı türlerden biridir. Yerküresi ekosistemi içinde bu kadar çok sayıda tür bulunmasını, belirli bir görevi olan bir sistemde bu kadar çok sayıda parça bulunmasına benzetebiliriz. Sistem yaklaşımı içinde, aşağıda birkaç örneği verilen soruları sormakta ve her biri üzerinde biraz düşünmekte yarar vardır. · Ekosistem içindeki bu kadar çok sayıdaki türlerin her birinin adları, görevleri ve işlevleri acaba nedir? · Bu kadar çok çeşitteki parçaların her birinin yapıları ve özellikleri nedir? Bu parçalar nasıl çalışmaktadır? Birbirleriyle ve çevreleriyle ne gibi ilişkileri bulunmaktadır? · Adını, işlevini ve yapısını bilmediğimiz, ama milyonlarca yıldan beri sistemin içinde görev yapan, üstelik hiç bir şekilde tekrar aynen yapılamayan bir parçayı, sistemden söküp çıkarmanın, bu ekosistemde yaşamakta olan bize ve bizden sonraki kuşaklara maliyeti ne olmaktadır? Bilimsel araştırmalarla, bu ve benzeri soruların cevapları bulundukça, biyolojik çeşitliliğin faydaları daha çok açıklığa kavuşacaktır. Canlı Grubu / Tanımlanmış Tür Sayısı / Tahmin Edilen Tür Sayısı Virüsler / 5.000 / 500 bin Bakteriler / 4.000 / 400 bin - 3 milyon Mantarlar / 70.000 / 1 - 1.5 milyon Protozoa / 40.000 / 100 - 200 bin Yosunlar / 40.000 / 200 bin - 10 milyon Kara Bitkileri / 250.000 / 300 - 500 bin Omurgalılar / 45.000 / 50 bin Yuvarlak Kurtlar / 15.000 / 500 bin - 1 milyon Yumuşakçalar / 70.000 / 200 bin Kabuklular / 40.000 / 150 bin Örümcek ve Akarlar / 75.000 / 750 bin - 1 milyon Böcekler / 950.000 / 8 - 100 milyon TOPLAM / 1.604.000 / 12 - 18 milyon |
||
|
||
| Nesil Tükenmesi Nedir? Türler değişmez değildir. Belirli koşullar olursa, çevredeki değişmelere paralel olarak binlerce yıl gibi uzun zaman içinde, bir tür, “damla damla” biriken değişimlere uğrayabilir. Genetik yapıdaki küçük mutasyonların katkısıyla oluşan bu “damla damla” değişimler birikerek, binlerce yıl geçtikten sonra - birçok yeni özellikleriyle daha öncekinden farklı olan- yeni bir türün ortaya çıkmasına yol açabilir. Ancak, ekosistemin ve ekosistemdeki bazı parçaların değişme hızı, türün değişme hızından daha büyük olursa, o zaman tür, yeni ekosisteme uyum sağlayamaz. Daha önce yaşamakta olduğu ekosisteme benzer bir ekosistem kalmamış ise, artık o türün nesli önce azalır, bozulur ve sonra da yok olup gider. Bu nedenle, geçmişteki milyonlarca yıl içinde, çeşitli jeolojik devirler boyunca pek çok tür ortaya çıkmış, pek çok türün de nesli yok olup gitmiştir. Yeryüzünde hayatın başladığı günden, bugüne kadar geçen zaman içinde, yaklaşık yüz milyon adet canlı türünün neslinin tükendiği tahmin edilmektedir. Ünlü genetik bilimci G.G. Simpson’a göre, “Nesil tükenme olayı genel bir olay, ama neslini devam ettirebilme ise istisnai bir durumdur”. Eldeki mevcut kanıtlara dayanılarak ortaya konulan bu görüşler, nesil tükenme olayının doğal bir olay olduğunu, bir türün neslinin er ya da geç tükenmesinin kaçınılmaz olduğunu belirtmektedir. Öyleyse neden kaygı duyuyoruz? Unutulmamalıdır ki yukarıdaki nesil tükenme olayları, doğal yollarla (zaman içinde iklim değişmeleri, türler arası rekabet, büyük göktaşlarının dünya ile çarpışması vb. yüzünden) olmuştur. Bu yolla, bir ekosistemdeki kazanç ve kayıplar eşit olmakta, nesli tükenen türler ile yeni ortaya çıkan türler arasında bir denge sağlanabilmektedir. Oysa, insan etmeni yüzünden ortaya çıkan nesil tükenmesi, doğal yolla olan nesil tükenmesinden çok farklıdır. Son iki yüz yıllık zaman dilimi içinde nesli tükenen türlerin sayısının, insan türü ortaya çıkmadan önceki son iki yüz milyon yıllık zaman diliminden kat kat fazla olduğu tahmin edilmektedir. Buna hiç şaşmamak gerekir. Çünkü, insan türü doğada yeni bir girdi, yeni bir etmendir. İnsanın, ayrı bir tür olarak sadece yüz bin yıllık bir evrimsel geçmişi vardır. İnsan türü, diğer türlerden farklı olarak zekaya, alet yapma ve bu aletleri kullanabilme yeteneklerine sahiptir. İnsan, önceleri zekası ve sopasıyla, daha sonra ateşi ve okuyla, çağımızda da değişik makineleri ve kimyasallarıyla, biyoçeşitliliği yok eden önemli bir etken olmuştur. İnsanın doğayı değiştirme hızı, canlı türlerinin kendilerini genetik olarak değiştirip yeni çevreye uyum sağlayabilme hızından çok fazla olmuştur. Neticede, birçok canlı türünün nesli tükenmiş, birçoğu da tükenme tehlikesiyle yüz yüze gelmiş bulunmaktadır. Yerküresi, böyle amansız bir tür ile, daha önce hiç karşı karşıya gelmemiştir. |
||
|
||
| Gen Çeşitliliği “Gen çeşitliliği”, biyoçeşitliliğin üçüncü öğesidir. Gen, kalıtsal maddedir; kısaca DNA olarak yazılan deoksiribo-nükleik-asittir. Nispeten büyük, uzun, çift sarmal yapılı moleküllerdir. DNA’nın yapısına giren daha küçük moleküllerin diziliş şekline bağlı olarak, sonsuz yapı ve çeşitte gen olabilir. Genler, bir türün bireyleri arasında, üreme hücreleri aracılığıyla nesilden nesile, değişmeden aktarılır. DNA molekülleri, yani genler, virüs ve bakterilerden insana kadar, tüm canlılarda bulunur. Her canlı türünün kendine özgü, birlerce çeşit geni vardır. Örneğin, hakkında en çok bilgi sahibi olduğumuz bir tür olan insan türünde birbirinden farklı 80,000 kadar gen olduğu tahmin edilmektedir. Genler, türlerin kimliğini belirler. O nedenle, bir ateş böceğinin genlerinden sadece ateş böceği, bir Uludağ göknarı ağacının genlerinden de sadece Uludağ göknarı bitkisi ortaya çıkar. Her bireyin “alın yazısı”, aslında alnında değil, o bireyin taşıdığı genlerde yazılıdır. Kendisini meydana getiren ilk zigot hücresinde hangi genler varsa, birey, o genlerde bulunan bilgilerin kodlanmış şekliyle ortaya çıkar. Canlının yetiştiği çevre ise, o kodlanmış bilgileri normal koşullarda değiştiremez, onlara ancak yön verebilir. Her türün, diğer türlerden ayıran kendine özgü genleri olduğu gibi, bir tür içindeki her bireyin de sadece kendine özgü bazı genleri ve gen dizilimleri vardır. Bu “kendine özgü” genlere ve gen dizilimlerine dayanarak, bir türü başka bir türden, bir ırkı başka bir ırktan, bir aileyi başka bir aileden, ve nihayet bir bireyi de başka bir bireyden kolayca ayırabilirsiniz. O nedenle, gazetelerde, sık sık şu şekilde başlıklar görürsünüz: “Suç yerinde bulunan kuru kan damlasına bakılarak, katil, DNA testleriyle teşhis edildi”. “Spermlerdeki DNA testi, tecavüz zanlısının suçsuz olduğunu kanıtladı.”, “Evladından alınan dokular üzerinde yapılan DNA testiyle, iskeletin, maktula ait olduğu ispatlandı” gibi. |
||
|
||
| Tür İçi Genetik Çeşitlilik Nedir? Türü oluşturan bireylerin, aynı türe ait olmanın gereği olarak ortak genlere sahip olmaları yanında, bazı özellikleri bakımından farklı genlere sahip olmaları, tür içi genetik çeşitliliği oluşturur. Örneğin, amatör bir bahçıvan, aynı asma türü (Vitis vinifera = üzüm bitkisi) içinde, erken meyve veren ırklar ya da bireyler yanında, geç meyve veren bireylerin de olmasını arzu eder. Böylece, daha geniş bir zaman diliminde meyve elde etme şansına sahip olur. Çünkü erken ya da geç meyve verme olayı, farklı genler tarafından kontrol edilmektedir. Aynı şekilde buğday üreticisi, bir yörede soğuklara dayanıklı kışlık buğday isterken, başka bir yörede de kuraklığa nispeten dayanıklı yazlık buğdayı tercih eder. Buna benzer örnekler çoğaltılabilir. Tür içinde genetik çeşitliliğin olması, ya da türün genetik tabanının geniş olması, o türün değişik koşullara uyum esnekliğini artırarak neslinin sürmesine yardımcı olur. Türün genetik tabanı geniş olunca, örneğin belirli bir hastalıktan bazı bireyler etkilenirken, diğer bazı bireyler bundan hiç etkilenmezler. Böylece, türün bazı bireyleri elenip yok olsa bile, diğer bireyleri nesillerini sürdürmeye devam ederler. Evcilleştirilme süreci geçirmiş bitki ve hayvan türlerinin tür içi genetik çeşitliliği kasten azaltılmış, onların genetik tabanı belirli bir yöne doğru daraltılmıştır. Örneğin, ticari ölçekte çalışan bir çiftçi, aynı anda olgunlaşan ve aynı büyüklükte olan domatesleri tercih edecek, böylece onları aynı anda hasat edip pazara gönderecektir. Ticari üretim, üzüm, buğday, karpuz için de tekdüzeliği arzu edecektir. Bu nedenle, kültüre alınmış bitki türlerinin genetik tabanı bilinçli olarak daraltılmıştır. Bu daraltma işlemi sırasında, damızlık olarak, sadece istenilen özellikleri gösteren bireyler seçilmiş; tersi özelliği gösteren bireyler elenip atılmıştır. Elenip atılan bireylerde bulunan pek çok faydalı gen, bu arada yok olup gitmiştir. Bu nedenle, evcil ırklar, hastalıklara karşı genellikle dayanıksız olurlar. Onları, bu hastalıklardan korumak için, bu gün, onların yabani atalarına başvurulmaktadır. Hastalıklara dayanıklılığı sağlayan bazı genler, yabani atalardan getirilip, değişik yollarla evcil akrabalarına aktarılabilmektedir. Böylece, evcil türlerin gen havuzu zenginleştirilmekte, genetik tabanı genişletilmekte, ve diğer istenilen özelliklerine ek olarak hastalıklara dayanıklılıkları da sağlanmaktadır. İşte bu nedenle, yabani türler ve onların yayılma alanları korunmalı ve sürdürülmelidir. Yabani canlı türleri, istenildiği zaman kendilerinden gidilip gen alınabilen yedek gen deposu gibidir. Doğal ekosistemler barındırdıkları tür ve gen çeşitliliği ile birer genetik kaynak deposu olarak hizmet etmektedir. |
||
|
||
| Gen Mühendisliği Nedir? Bilim ve teknolojideki gelişmelerle, arzu edilen ya da “üstün” özellikleri kontrol eden genler, artık bir canlı türünden sökülüp, bir yedek parça gibi, başka bir canlı türüne takılabilmektedir. Örneğin, ateş böceği (Lampyris noctiluca) türü, ışık saçmaya yol açan genlere ve karın altında ışık yayan bir organa sahiptir. Ateş böcekleri üzerindeki araştırmalar, bu ışığın yayılış mekanizmasını açıklamıştır. Buradan hareketle, ateş yayılmasına yol açan genler belirlenmiş; bu genler ateş böceği yumurtalarından izole edilerek, tütün bitkisinin bir hücresine aktarılmıştır. Şimdi, laboratuarlarda, etrafına ışık yayan tütün bitkisi yetiştirilebilmektedir. İlerdeki yıllarda, bu genleri çam türlerine de aktarıp, kendiliğinden yanıp sönen Noel ağaçları yapılması düşünülmektedir. Güney Amerika’da And Dağları’nda, Peru sınırları içinde küçük bir derede Pseudoplearonectes americanus adı verilen endemik küçük bir balık türü yaşar. Bu balık soğuklara çok dayanıklıdır. Kanındaki bir hormon, antifriz görevi yapmaktadır. Bu hormonu üreten gen izole edilmiş ve patates bitkisine aktarılmıştır. Şimdi, And Dağları’nın yüksek ve soğuk bölgelerindeki arazilerde soğuklara dayanıklı olan bu transgenik patatesler yetiştirilmekte ve bu olay oradaki insanların aç kalmasını önlemektedir. Genetik mühendisliğine başka bir örnek, insülin hormonu üretimiyle ilgilidir. Bazı insanlar, pankreastaki bir bozukluk nedeniyle yeteri düzeyde insülin üretememekte, bu nedenle kandaki şeker düzeyi ayarlanamamakta ve bu kişiler şeker hastalığına yakalanmaktadır. Bu çeşit hastalara, dışardan insülin verilmesi gerekir. Fakat, mevcut tekniklerle bu hormonu elde etmek çok zor ve çok pahalıdır. Bu nedenle kolayca insülin üretebilen bir kaynağa ihtiyaç vardır. İşte, Tilapia cinsine ait bir balık türü burada imdadımıza yetişmektedir. Bu balık türü, diğer canlılardan farklı olarak iki pankreasa sahiptir. Pankreaslardan biri, bir pankreasın yaptığı normal işlevleri yaparken, bir tanesi de sadece insülin üretmektedir. Bu özelliği nedeniyle, Tilapia balığı üzerinde yoğun araştırmalar yapılmakta ve bu canlıda insülin üretimini sağlayan genler izole edilmeye ve farelere aktarılmaya çalışılmaktadır. En son amaç ise, bu faydalı geni ya da genleri insana aktararak şeker hastalığına engel olmaktır. Gen kaynaklarının kullanılması ile ilgili örnekler çoğaltılabilir. Kanser hastalığının tedavisinde kullanılan taxol maddesi, Taxus brevifolia (porsuk) denilen ve Kuzey Amerika’da yetişen bir bitkiden elde edilmektedir. Değişik hastalıkların tedavi edilebilmesi amacıyla, bugün, binlerce bitki ve hayvan türünden çıkarılan on binlerce çeşit kimyasal madde üzerinde araştırmalar sürdürülmektedir. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI) bu konudaki öncü kuruluşlardan biridir. Görüldüğü gibi, yerküresinin herhangi bir köşesinde, ne olduğu ve nasıl yaşadığı bilinmeyen bir canlı türü, başka hiç bir canlı türünde bulunmayan bazı özellikleriyle, çok önemli bir genetik kaynak olmaktadır. Önümüzdeki yüzyılda, biyoteknoloji ve gen mühendisliğindeki gelişmeler ilerledikçe, gen çeşitliliği, biyolojik çeşitliliğin önemli bir parçası olmaya devam edecektir. |
||
|
||
| TÜRKİYE’DE BİYOÇEŞİTLİLİĞE KISA BAKIŞ Türkiye palmiye kaplı sahillerinden buzul kaplı dağlarına, derin vadi tabanlarından yüce dağ doruklarına, verimli alüviyal ovalarından kıraç ve kayalık yamaçlarına kadar değişen çeşitli ekosistemleri içine almaktadır. Bu arazi mozaiğinde yaşayan ve çoğu endemik olan binlerce bitki ve hayvan türü, bu türlerin farklı ırkları, farklı gen havuzları ve farklı evrimsel birimleri bulunmaktadır. Bunlara paralel olarak, ülkemizde, değişik türlerin nitelik ve nicelik bakımından farklı karışımlarıyla oluşan çok çeşitli canlı birliği tipleri ve habitat mozaikleri yer almaktadır. Bunlardan başka, canlı birliğinin üyeleri olan türlerin, birbirleri ve cansız çevreleri arasında pek çeşitli biyolojik olaylar ve etkileşimler dizini, ekolojik işlevler, milyonlarca yıldan beri, değişik boyutları ve etkinlikleriyle sürüp gelmektedir. Bütün bunlar bir araya gelince, Türkiye’de, aynı derecede muhteşem boyutlu zengin bir biyolojik çeşitlilik ortaya çıkmaktadır. Anadolu kendi başına Kültüre alınmış pek çok bitki türü ile, evcilleştirilmiş pek çok hayvan türünün yabani ataları Türkiye’de doğal olarak yetişmektedir. Bu bakımdan Türkiye, Dünyadaki sekiz büyük gen merkezinden biri olarak bilinir. Türkiye’de yaklaşık 3000 tanesi endemik olan 9000’den fazla bitki türü, tahminen 192 içsu balık türü, 18 amfibi türü, 83 sürüngen türü, en az 426 kuş türü ve 120 memeli hayvan türü bulunmaktadır. Bu sayılara omurgasızlar dahil edilmemiştir. Hep birlikte Türkiye ekonomisinin temel çarkları olan tıp, eczacılık, tarım, ormancılık, hayvancılık, balıkçılık ve turizm, temel hammadde kaynağı olarak bu doğal kaynaklarımıza ve bu biyolojik çeşitliliğe bağımlıdır. Ekonomiye olan doğrudan katkıları yanında, biyolojik çeşitlilik, çevrenin sağlıklı olmasını sağlayan bu ekolojik hizmetlerin bazıları şunlardır: Doğadaki oksijen ve karbondioksit döngüsünün ve besin zincirinin devamlılığının sağlanması, böcek ve zararlı hayvanların biyolojik kontrolü, bitki çiçeklerinin tozlaşması ve meyve tutması, su ve toprak korunması, su ve mineral döngüsünün sağlanması, doğal geri dönüşüm ve atıkların ayrışması gibi pek çok ekolojik hizmetleri de yerine getirmektedir. Bu kadar çok çeşitlilikteki genetik kaynaklar, türler, ekosistemler ve bunlar arasındaki karmaşık olaylar dizini, biyolojik çeşitliliği oluşturmaktadır. Bunların her biri ülkemizin refahı, dengeli ve sürekli kalkınması için, vazgeçilemez değeri olan canlı doğal kaynaklarımızdır. Bütün bu üstün değerlerine ve yararlarına rağmen, bu canlı doğal kaynaklarımız ve zengin biyolojik çeşitliliğimiz, bu topraklarda doğup gelişen değişik uygarlıkların da olumsuz etkisiyle son bir dakika kırk saniyeden beri (pardon, son 7000 yıldan beri) talihsiz bir sürecin kıskacına girmiş bulunmaktadır. Bu sürece kısaca BAY süreci diyebiliriz: BAY süreci içinde Türkiye’nin biyoçeşitliliği önce Bozulma, sonra Azalma, en sonunda da Yok olma olayları ile karşı karşıya bulunmaktadır. BAY sürecinin başlıca nedenleri arasında toprak erozyonu, hızlı insan-nüfus-artışı ve (yaklaşık % 2,5) düzensiz ve savurgan kaynak kullanma alışkanlıklarımız bulunmaktadır. Doğal kaynaklarımızın ve biyoçeşitliliğin bu hovardaca kullanımı, bu talihsiz gidiş, zaman geçirilmeden ve hızla durdurulmalıdır. |
||